Een beetje geriater in elke reumatoloog
Met het groeiende aandeel ouderen in Nederland, neemt ook het aantal mensen met reumatische aandoeningen de komende jaren toe. Die vergrijzing vraagt om een ‘geriatrische bril’, oftewel: aandacht voor meer dan alleen de gewrichtsontstekingen en pijn onder controle houden. “We doen al veel goed wat dat betreft, maar we streven altijd naar beter”, zegt reumatoloog Marloes van Onna. Ter gelegenheid van Wereld Reuma Dag vertelt ze samen met onderzoeker Saskia Truijen en specialist ouderengeneeskunde Shennah Austen over deze uitdaging. En wat je zelf kunt doen om zo lang mogelijk goed te kunnen bewegen.
De ‘vergrijzingsgolf’ is al een aantal jaren in beeld en komt langzaam op ons af rollen. Momenteel is één op de vijf Nederlanders ouder dan 65; in 2040, dan bereikt de vergrijzing zijn hoogtepunt, is dat één op de vier. “Dat klinkt misschien niet als een grote verandering, maar het aandeel 80+ers neemt ook enorm toe. Dit wordt ook wel de ‘dubbele vergrijzing’ genoemd. Zij hebben natuurlijk meer zorg nodig dan jongere mensen”, zegt Marloes van Onna. Ze werkt als reumatoloog in het Maastricht UMC+. “We kunnen de pijn en stijfheid van ontstoken gewrichten, een belangrijk kenmerk van reumatoïde artritis (RA), tegenwoordig goed bestrijden met onder andere medicatie. RA is één van de meest voorkomende vormen van reuma. In totaal vallen er zo’n honderdvijftig aandoeningen onder de parapluterm reuma. Hoewel het zeker ook jongeren treft, zal het aandeel patiënten van 65 jaar en ouder de komende jaren steeds verder toenemen.
Impact op sociaal leven
Van Onna koos ooit voor dit specialisme omdat ze zag hoe je met behulp van de juiste medicatie mensen een stukje van hun leven kunt teruggeven. “Dat is zulk dankbaar werk. Wanneer je hevige pijn en stijfheid in je gewrichten ervaart, heeft dat grote impact op je dagelijks leven.” Daarvan ziet ook Shennah Austen dagelijks de voorbeelden in het verpleeghuis, waar ze werkt als specialist ouderengeneeskunde. “Zelf je kopje koffie kunnen oppakken, klinkt als iets kleins. Maar stel je even voor dat je dat niet meer kunt en je dus afhankelijk bent van wanneer iemand anders die kop naar je mond kan brengen. Of zelf op het toilet kunnen gaan zitten, tegenover moeten wachten tot iemand tijd heeft jou te helpen. Dat maakt echt een groot verschil in de ervaren kwaliteit van leven. Ouderen die in een verpleeghuis wonen, hebben al heel veel moeten opgeven, waaronder stukjes van hun zelfstandigheid, hun autonomie. Dan worden zulke ‘kleine’ dingen extra groot.”
Wereld Reuma Dag
In Nederland hebben ruim twee miljoen mensen een vorm van Reuma. Op Wereld Reuma Dag, 12 oktober, wordt er aandacht gevraagd voor de impact van de ziekte op hun leven.
Ondergesneeuwd
Austen onderzocht voor haar promotieonderzoek onder begeleiding van Marloes van Onna de afgelopen jaren honderd bewoners van verpleeghuizen van Cicero Zorggroep, waar ze werkt. Ze wilde weten hoeveel mensen een beperking hebben in het bewegen van hun gewrichten en ze schrok van de resultaten. “Terwijl het bij slechts 4 van de honderd mensen in het dossier gerapporteerd stond, bleek het bij 69 mensen de realiteit te zijn.” Eén van haar verklaringen hiervoor is het feit dat mensen doorgaans met complexe ziekten komen wonen in het verpleeghuis: van dementie tot Parkinson. “Daardoor sneeuwt dit onderwerp, dat ook een grote impact heeft op het dagelijks leven, een beetje onder. Artsen die werken in het verpleeghuis zijn ook niet opgeleid tot nu toe om hier veel aandacht voor te hebben. Lichamelijk onderzoek van het bewegingsapparaat vinden we ingewikkeld en laten we graag over aan de fysiotherapeut.”
Grote uitdaging in Austens onderzoek waren de bewoners met dementie. “Zij zeggen soms niet dat ze pijn hebben, of last van een gewricht, maar communiceren via hun gedrag. Dat maakt onderzoek doen bij deze groep uitdagend. Ook omdat bijvoorbeeld een positieve gedragsverandering, die vooral de dagelijkse verzorgers of naasten opmerken, moeilijk in een wetenschappelijke maat te vatten is. Maar dat is allemaal geen reden om deze doelgroep links te laten liggen. De mantelzorgers van deze bewoners waren erg blij dat wij ze voor ons onderzoek vroegen en ik denk dat hun observaties, samen met die van de collega’s die dagelijks de zorg verlenen, heel waardevol zijn voor nieuwe onderzoeksprojecten in de toekomst.”
Verrassende uitkomsten
Ook Saskia Truijen deed de afgelopen jaren onderzoek onder begeleiding van Marloes van Onna, naar de invloed van veroudering op onder andere de ziekte reumatoïde artritis (RA). “Mensen met RA hebben chronische ontstekingen van de gewrichten, wat in de loop der jaren schade kan veroorzaken.” Aan haar onderzoek deden ruim tweehonderd mensen met RA en ruim tweehonderd zonder de ziekte mee, allen tussen de 55 en 85 jaar oud. Behalve dat ze vragenlijsten invulden over hun dagelijks functioneren, kwam ongeveer de helft van de groep ook naar het ziekenhuis om metingen te ondergaan. Hoe stond het met hun handknijpkracht, die ook iets zegt over de spierkracht in het hele lichaam? Hoe is de loopsnelheid en hoe goed kunnen ze opstaan uit een stoel? “Voor sommige deelnemers was een extra bezoek aan het ziekenhuis best wel een uitdaging”, beseft Truijen.
Een belangrijke conclusie uit haar onderzoek was, dat ouderen met RA vergeleken met de controlegroep, meer beperkingen ervaren in het dagelijks functioneren en minder spierkracht hebben. Zo is hun handknijpkracht bijvoorbeeld minder groot. Het ‘goede nieuws’ is dat mensen met RA wel een vergelijkbaar verloop van veroudering laten zien als hun leeftijdsgenoten zonder RA: zij lijken dus niet sneller te verouderen. “Juist daarom is het belangrijk dat behandelaren verder kijken dan alleen de reuma, en ook aandacht hebben voor andere zaken die bij het ouder worden een rol kunnen spelen, zoals spierkrachtverlies, vermoeidheid en eenzaamheid”, besluit Truijen.
Geriatrische bril
Marloes van Onna kent haar collega-reumatologen als een groep die gewend is breder te kijken, met een ‘holistische bril’, die de hele mens beziet. “De aankomende vergrijzingsgolf vraagt van ons om ook af en toe een ‘geriatrische bril’ op te zetten. Daarmee bedoel ik aandacht voor de ‘vijf M’s’: Medicatie, Mobiliteit, Multi-complexiteit (dus dat er meerdere ziektebeelden tegelijk kunnen spelen), Mind (geheugen) en wat er het Meeste toe doet voor deze patiënt. Wensen kunnen veranderen in de loop van de tijd en dat vraagt onze aandacht. Reumatologen zijn van oudsher gericht op het onder controle krijgen van gewrichtsontstekingen en -pijn, maar bij het ouder worden gaat ook spierkracht verloren en er komen soms evenwichtsproblemen. Daar oog voor hebben kan soms meer doen dan een extra tablet voorschrijven. Eigenlijk moeten we een beetje geriater worden, maar dat geldt ook voor collega’s van andere specialismes in het ziekenhuis.”
Samen met Shennah Austen gaf ze al gastlessen aan specialisten ouderengeneeskunde in opleiding, om meer aandacht te creëren voor klachten van het bewegingsapparaat bij ouderen. Ook zijn de twee heel gemotiveerd om een spreekwoordelijke brug te bouwen tussen het verpleeghuis en de reumatologen in het ziekenhuis. Ze zien de grote toegevoegde waarde van elkaars kennis en ervaring, die ze graag aanwenden voor de zorg aan ouderen. Van Onna: “Collega’s als Shennah werken veel meer met mensen met dementie dan wij, om maar iets te noemen. Die ervaring vult de mijne mooi aan.” Austen: “En reumatologen hebben soms andere behandelingen in hun gereedschapskist dan wij in het verpleeghuis gewend zijn toe te passen. We zijn vastberaden dat we de handen in elkaar willen slaan de komende jaren.”
Surfen op de grijze golf
Ondertussen kan iedereen zelf ook aan de slag, om te zorgen dat spieren en gewrichten zo lang mogelijk goed blijven functioneren. Van Onna: “Het bekende mantra van gezond eten, drinken en bewegen komt dan natuurlijk om de hoek kijken. Vanaf je vijftigste levensjaar is het extra belangrijk dat je werkt aan je conditie en spierkracht. Denk ook aan balansoefeningen, want een val op oudere leeftijd kan voor veel narigheid zorgen.” Bewoners van het verpleeghuis krijgen regelmatig beweegactiviteiten aangeboden, maar dat zou eigenlijk meer mogen zijn, ziet Shennah Austen. “Daar zie ik ook wel een rol voor de naasten van bewoners, die kunnen gaan wandelen of anderszins bewegen met hun naaste. En neem dan meteen ook de buurvrouw in het verpleeghuis mee. De vergrijzingsgolf vraagt ook van naasten van verpleeghuisbewoners de komende jaren meer betrokkenheid en inzet.” Zo kunnen we samen leren hoe te ‘surfen op de grijze golf’.
Saskia Truijen promoveerde op 9 september aan de Universiteit Maastricht op haar proefschrift ‘Surfing the silver wave: Insights into the role of ageing on musculoskeletal pain and outcomes in rheumatoid arthritis’. Shennah Austens proefschrift ligt momenteel bij de leescommissie, waarna ze hoopt binnenkort een datum voor haar verdediging te plannen. Dr. Marloes van Onna is bij beide promoties betrokken als begeleider.