Het nut van minuscule beestjes
Medisch microbioloog John Penders bestudeert een wereld die we met het blote oog niet kunnen zien, maar die van grote invloed is op hoe we ons voelen, wat we eten, en zelfs hoe goed medicijnen werken. Hij onderzoekt het microbioom – de triljoenen bacteriën en andere micro-organismen die in en op ons lichaam leven. “We beginnen pas net te begrijpen wat deze beestjes allemaal doen.”
Als kind was prof. dr. John Penders al nieuwsgierig naar wat er allemaal in en om ons leeft. Tegenwoordig richt hij zich als hoogleraar bij onderzoeksinstituut NUTRIM op de micro-organismen in onze darmen. “Ons lichaam zit vol leven. Vooral in de darmen leeft een enorme variatie aan bacteriën, virussen en gisten, samen het darmmicrobioom. Lange tijd dachten we: bacteriën zijn gevaarlijk, die moet je bestrijden. Maar inmiddels weten we beter. Veel van die micro-organismen zijn juist heel belangrijk voor onze gezondheid.”
Meer dan ziekteverwekkers
De beestjes van het microbioom helpen bij het verteren van voedsel, maken vitamines aan en houden het immuunsysteem scherp. “Het is een complex ecosysteem,” zegt Penders. “Zolang er een goed evenwicht is tussen de verschillende soorten micro-organismen, functioneert alles prima. Maar raakt dat evenwicht verstoord – bijvoorbeeld door stress, antibioticagebruik of ongezonde voeding – dan kunnen er allerlei klachten ontstaan.”
Dit verhaal is een bewerking van een artikel dat de Universiteit Maastricht eerder dit jaar publiceerde ter gelegenheid van de inauguratie van John Penders tot hoogleraar 'Metagenomic Epidemiology and Intestinal Microbiology'.
Bacteriën voorspellen uitkomst
De invloed van het microbioom gaat verder dan veel mensen denken. Zo blijkt het een rol te spelen in hoe goed iemand reageert op medicijnen. “Sommige bacteriën breken werkzame stoffen af of zorgen juist dat medicijnen actiever worden. Dat betekent dat twee mensen met dezelfde aandoening anders kunnen reageren op hetzelfde medicijn.” Volgens Penders is dat een belangrijke sleutel tot meer persoonsgerichte zorg. “In de toekomst kunnen we hopelijk op basis van iemands microbioom voorspellen welke behandeling het beste werkt. Dan verminder je bijwerkingen of voorkom je teleurstellende resultaten. Dat is winst voor de patiënt én voor de zorg.”
Gezondheid opnieuw bekeken
Het onderzoek naar het microbioom geeft een nieuwe blik op gezondheid. “We zijn als mens eigenlijk wandelende ecosystemen. We leven in verbinding met de micro-organismen in ons lichaam, met wat we eten, en met onze omgeving. Hoe beter we die samenhang begrijpen, hoe dichter het ons brengt bij zorg die zelfs tot op microbiologisch niveau bij ons past.” Bij een patiënt met terugkerende darmklachten zou in de toekomst een microbioomanalyse mogelijk uitkomst kunnen bieden. Op basis daarvan zou bijvoorbeeld een gericht advies kunnen volgen – bijvoorbeeld een voedingsplan om het darmmicrobioom weer in balans te brengen. Of een behandeling op maat, waarbij ook rekening wordt gehouden met bacteriën die de werking van medicijnen kunnen beïnvloeden. “Daar zijn we nog niet, maar we komen steeds dichterbij,” zegt Penders. “Het microbioom is geen magische oplossing voor alles, maar het helpt ons wel om gezonder te blijven, beter te herstellen, en zorg beter af te stemmen op de patiënt.”
Wetenschap zonder grenzen
Om zo’n complex systeem als het microbioom goed te begrijpen, is samenwerking essentieel – en die hoeft niet te stoppen bij de landsgrens. Binnen het Euregional Microbiome Center werkt Penders met collega’s uit Nederland, België en Duitsland. Samen combineren ze hun kennis en expertise om sneller vooruitgang te boeken. “Elke discipline kijkt met een andere bril,” zegt hij. “Een microbioloog begrijpt wat er leeft, een datawetenschapper ziet verbanden, en een arts weet wat dat betekent voor de patiënt. Door dat bij elkaar te brengen, komen we verder. En als je dat grensoverschrijdend doet, krijg je ook toegang tot meer gegevens, meer perspectieven. Dat maakt het onderzoek sterker.”