Op weg naar een nicotinevrije generatie
Wat zijn de gevolgen van vapen en roken op de ontwikkeling van jongeren?
‘Bah, je stinkt naar rook’. Even een kauwgompje na die sigaret dan maar, dan ruikt niemand het meer, toch? Dat roken slecht is weten we inmiddels wel. Maar hoe groot is de impact van jouw sigaret of vape nou echt? En wat zijn de gevolgen van (mee)roken op de ontwikkeling van jongeren? We spreken erover met Michiel Bannier, kinderlongarts bij het MUMC+ en Kang’ethe Njoroge, docent LO bij het Sint-Maartenscollege in Maastricht.
De invloed van roken op een jong lijf
Leerlingen die bloedhoesten tijdens de shuttlerun of buitengesloten worden tijdens de gymles omdat ze naar rook stinken, couveuse kinderen die stoffen uit sigaretten uitplassen omdat ziekenhuispersoneel of ouders roken. Roken maakt meer kapot dan je lief hebt en heeft met name op een jong lijf veel impact. En ja, vapen is ook gewoon roken.
Michiel heeft zelf astma en groeide op tussen de rokers. Hij ziet als kinderlongarts dagelijks de gevolgen van roken bij kinderen en jongeren: ‘Tot een leeftijd van maximaal 25 jaar ontwikkelen de longen zich. Als je voor die tijd begint met roken, leidt dat eigenlijk altijd tot een lagere longfunctie op latere leeftijd’. (Mee)roken vergroot bovendien de kans op longziekten zoals astma en longkanker, keel- neus en oorinfecties en hart- en vaatziektes. Ook op de longen van het ongeboren kind heeft roken impact: het vergroot de kans op vroeggeboorte en een laag geboortegewicht.
Deur uit het toilet om stiekem roken te voorkomen
Op middelbare scholen is roken een groot probleem. Kang'ethe Njoroge is docent LO bij het Sint-Maartenscollege. Sinds een jaar werkt hij er ook als leerling-veiligheidscoördinator. Hij vertelt hoe er dagelijks leerlingen worden aangesproken op roken en vapen. Volgens de regels mag er in een straal van 200 meter rondom de school niet worden gerookt, maar handhaving is ontzettend lastig. ‘Vapes stop je heel snel in je broekzak en het is makkelijk om stiekem te doen’. Inmiddels hebben ze op school de hoofddeur uit de toiletten gehaald, zodat je die vanuit de gang kunt zien. Leerlingen worden aangesproken, de mentor contacteert de ouders en er wordt voorlichting gegeven, maar het probleem blijft groot, net als op andere middelbare scholen.
Vapen is stoer!
Dat vapen een groot probleem is onder jongeren, komt deels door het stoere imago waarmee vapes in de markt zijn gezet. In Amerika wordt er maar liefst 100 miljoen dollar per uur uitgegeven aan reclames voor roken. Vapes worden gepromoot als een gezond en stoer alternatief voor sigaretten. Het is een trucje van de tabaksindustrie om jongeren aan het roken te krijgen, vertelt Michiel. In Nederland hebben 672.000 mensen een chronische ziekte als gevolg van roken en ieder jaar sterven in Nederland ruim 19.000 mensen aan de gevolgen van sigaretten. De vapers zijn zogenaamde ‘replacement rokers’, zij moeten uiteindelijk de rokers die wegvallen vervangen.
En dan zijn er nog al die leuke smaakjes! Officieel verboden in Nederland, maar via dealers, in buurlanden en online gewoon verkrijgbaar. Het mag dan misschien niet, maar uit onderzoek door het Sint-Maartenscollege blijkt dat 40% van de leerlingen de vapes of sigaretten gewoon zelf koopt. 60% krijgt ze van anderen. En dat smaakjes verboden zijn, daar merkt Kang’ethe weinig van: ‘als ik groepjes leerlingen buiten de schoolpoort zie vapen dan komt het nooit voor dat ik géén geurtje ruik’.
Een vape ofwel e-sigaret is een apparaatje dat damp genereert door een vloeistof te verwarmen. Deze damp bevat nicotine en vaak ook smaakstoffen. Die laatste zijn sinds 1 januari 2024 verboden in Nederland. Er is een grote verscheidenheid aan modellen van elektronische sigaretten (e-sigaretten, vapes) en e-vloeistoffen op de markt. Dit leidt tot aanzienlijke verschillen in nicotineafgifte en potentiële schadelijkheid.
Bloedhoesten tijdens de shuttlerun
Hoe groot het probleem is blijkt uit een onderzoek dat het Sint-Maartenscollege in 2024 deed. In leerjaar twee geeft maar liefst drie procent van de leerlingen aan wekelijks te roken. In leerjaar vier loopt dit percentage op tot twaalf procent. ‘Leerlingen hebben geen flauw idee hoe ongezond het is’, vertelt Kang’ethe.
De gevolgen zijn niet mis. Kang’ethe kreeg al eens te maken met een leerling die bloed ophoestte tijdens de shuttlerun (conditietest). Iets dat volgens deze leerling ‘wel vaker gebeurde’. Hij benadrukt ook de sociale gevolgen van het rookgedrag: ‘Als mensen roken vinden sommige leerlingen dit stinken’. In de gymles wordt er dan minder graag met ze samengewerkt. Michiel kent gevallen van jongeren die ‘out’ gaan omdat ze acute nicotinevergiftiging oplopen door vapen.
Vapen, roken, blowen
Van nicotine is bekend dat het concentratieproblemen kan veroorzaken, vertelt Michiel. Zien ze dit ook op de middelbare school terug? Kang’ethe kan het niet hard maken, maar hij ziet wel dat de stap van vapen naar roken, naar blowen erg klein is. En leerlingen die blowen, vertellen hem dat zij zich gedemotiveerd voelen. ‘Ik heb geen cijfers, maar een leerling die vapet, zie ik ook wel eens met een sigaret in de hand’.
Die cijfers zijn er wel. Een rapportage van het Trimbos Instituut laat zien dat maar liefst 69,1% van de jongeren die maandelijks een e-sigaret gebruikt, ook maandelijks sigaretten rookt. In Nederland is het niveau rokende jongeren weer op hetzelfde niveau als tien jaar geleden (Trimbos, 2023). Dat is ook precies wat de tabaksindustrie beoogt, vertelt Michiel, vapen is gewoon een gemakkelijk opstapje naar die echte sigaret.
1 vape = 2 pakjes sigaretten
Er zijn vapes op de markt met veel en weinig nicotine. Laag-nicotine vapes worden daarom wel eens gebruikt om af te bouwen met sigaretten, vertelt Kang’ethe. Maar, leerlingen zijn totaal niet op de hoogte. Michiel: ‘in een vape kan dezelfde hoeveelheid nicotine zitten als in twee pakjes sigaretten’. De nicotine is bovendien ‘anders verpakt’, waardoor het makkelijk rookt en minder prikt, je inhaleert hierdoor dieper.
Vapes zijn door het hoge nicotinegehalte nog verslavender dan sigaretten en vermoedelijk helemaal niet gezonder. Michiel: ‘ze bevatten weliswaar minder teer en andere stoffen die wel in sigaretten zitten, maar er zitten zware metalen en conserveermiddelen in die slecht voor je zijn en niet in je longen thuishoren’. Hij noemt als voorbeelden lood en het bewaarmiddel formaldehyde dat onder andere gebruikt wordt in isolatiemateriaal en voor het balsemen van lijken. Van nicotine in sigaretten is bekend dat het zorgt voor celschade, wat kan leiden tot kanker. Dus vapes zijn vermoedelijk net zo kankerverwekkend.
Derdehandsroken
Roken is slecht, meeroken ook, maar hoe zit het eigenlijk met derdehandsroken? Deze derde variant is veel minder bekend maar heeft zeker impact, vertelt Michiel. Denk bijvoorbeeld aan de verpleegkundige die in uniform nog even buiten een sigaretje doet in de pauze, of je partner die na een avondje stappen tegen je aankruipt op de bank.
Het is niet alleen de stinkende geur van rook die irritant is: ‘in een onderzoek bij vroeggeboren baby’s in een couveuse, bleek dat in de urine van de baby’s afbraakproducten van sigaretten terug te vinden zijn als de verzorgers roken’. Dat betekent dat huid of handcontact voldoende is om de schadelijke stoffen uit jouw sigaret mee te geven aan jouw kinderen en geliefden. En hoewel nog niet aangetoond, geldt dit vermoedelijk ook voor de schadelijke stoffen in een vape.
Voer jij soms ook behoorlijk felle welles/nietes discussies met je kind over vapen? Iedereen heeft er wel een mening over, argumenten voor en tegen vliegen je om de oren. Maar wat is nou waar en wat is regelrechte onzin?
Meer weten?
Op weg naar een nicotinevrije generatie
Roken en vapen zijn ernstige verslavingen en het is ontzettend lastig om er vanaf te komen. Niet mee beginnen dus. Maar hoe overtuig je jongeren? Jong zijn is uitproberen, benadrukt Michiel. Daarom zegt hij tegen ouder en school vooral in gesprek te blijven en te benadrukken wat de gevolgen zijn: ‘verbieden heeft op deze leeftijd vaak een averechts effect’. Zijn advies is om vooral op de korte termijn en praktische zaken te focussen: slechte schoolprestaties, minder kunnen presteren in sport. Met het lespakket #vapenjouwkeuze gaven MUMC+ artsen eerder al les op het Sint-Maartenscollege. Al zijn de effecten daarvan niet direct meetbaar, Kang’ethe geeft aan dat dit soort activiteiten op school wel heel belangrijk zijn: ‘we doen wat we kunnen’.
Ook artsen doen wat ze kunnen. Dat is niet gemakkelijk met een enorme tabaksindustrie-lobby in de politiek, zucht Michiel. Hij doet de komende jaren samen met collega’s onderzoek, om te bewijzen wat nu op de middelbare school al duidelijk wordt: die vape is minstens zo slecht als de gewone sigaret. Deze Stoptober loopt er ook een campagne om het personeel van het MUMC+ nogmaals te wijzen op de impact van roken in dienstkleding. Wat Michiel daarmee hoopt te bereiken? ‘Mijn droom blijft toch een nicotinevrije generatie, waarin jongeren niet meer met dit probleem opgroeien’.