Oratie Marjolein Smidt: "Het gouden moment"
Afgelopen juni hield oncologisch chirurg Marjolein Smidt van het Maastricht UMC+ haar oratie naar aanleiding van haar benoeming tot hoogleraar in 2020. De leerstoel die zij bekleedt is: Oncologische chirurgie en mammachirurgie (borstchirurgie) in het bijzonder. De titel van Smidts oratie luidt “Even goed met minder”. Hiermee verwoordt ze wat haar drijft als oncologisch chirurg: kunnen we door minder te doen in behandeling, onderzoek en zorg het voor de patiënt minstens even goed doen? Aandacht voor leefstijl is voor Smidt ook essentieel. “Dat er een connectie is tussen leefstijl en kanker… daar kunnen we gewoon niet meer omheen”. Maar haar onderzoek is breder dan leefstijl.
In de covidtijd waren er veel congressen online waardoor Smidt de sessies makkelijk kon terugkijken. Daardoor werd haar duidelijker dan ooit dat er een sterke relatie is tussen het ontstaan van borstkanker en leefstijl. Ze vatte al die bijdragen samen: 'Wanneer je al die verhalen bij elkaar ziet, besef je pas goed hoe schokkend het eigenlijk is dat we van alles doen om borstkanker beter te behandelen maar dat we te weinig bezig zijn geweest met de rol van leefstijl. Als je uitsluitend kijkt naar borstkanker dan is het overgewicht van alle leefstijlfactoren het belangrijkst. In het algemeen is overgewicht gerelateerd aan meer dan 200 ziekten, en volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) was in 2005 al meer dan de helft van alle ziekten gerelateerd aan leefstijl. Dit geeft een enorme belasting van de zorg'.
Leefstijl bespreekbaar maken
Omdat leefstijl zo belangrijk is, schrijft Smidt met de Nederlandse Vereniging voor Heelkunde een leefstijlrichtlijn voor borstkanker. Daarnaast schreef ze samen met anderen een Nederlandse en Europese richtlijn die stelt dat leefstijl bespreekbaar moet worden gemaakt. Die richtlijn ligt nu ter beoordeling. 'Het zijn kleine maar belangrijke stappen die we zetten. Leefstijl is niet alleen vooraf een risicofactor, je ziet ook dat mensen met een minder goede leefstijl achteraf een slechtere overleving hebben. De richtlijn – waarin staat uitgelegd wat de risico’s zijn van onder meer voeding, roken en alcohol - verlangt van ons als artsen dat we die risico’s in het gesprek met de patiënt bespreekbaar maken. Het goede daarvan is dat we de patiënt zelf de kans geven iets te doen. Ik vind eigenlijk dat als je die dingen niet zegt je in gebreke blijft. Overigens moet je dan op de poli wel tijd hebben het te bespreken.'
Ze onderzocht wat patiënten ervan vinden als tijdens hun bezoek aan de poli leefstijl ter sprake komt. Hoewel artsen het zelf misschien als een hindernis ervaren om erover te beginnen, blijken patiënten het helemaal niet gek te vinden. 'We hebben twee studenten een groep patiënten laten bellen na het poligesprek om ze te vragen: ‘leefstijl is benoemd in het gesprek. Wat vond u daarvan en wat hebt u ermee gedaan?’. Wat blijkt? De meeste mensen vonden dat alleen maar goed en hebben er in hun dagelijkse patroon iets mee gedaan. Ze zeiden: ‘dan drink ik die glazen alcohol niet’ of ‘dan ga ik meer bewegen’. Natuurlijk zijn er ook mensen die er niks mee doen, maar opvallend vaak werd er goed op gereageerd. Dat vind ik heel hoopvol. Het polibezoek is echt het gouden moment om dit soort belangrijke dingen te bespreken. Het is dé kans die we als artsen hebben. Die moeten we benutten.'
Smidt beseft dat gedragsverandering niet zo makkelijk is. 'Stoppen met roken is echt heel lastig. Stoppen met alcohol ook en hetzelfde geldt voor het omgooien van je eetpatroon. Liesbeth van Rossum, hoogleraar obesitas en internist-endocrinoloog aan het Erasmus MC, zegt dat bij een bepaalde hoeveelheid overgewicht je hongergevoel stuk raakt. Het beste is het om te voorkomen dat mensen overgewicht krijgen. Maar we leven in een obesogene wereld: een wereld die continu verleidt tot eten. Neem het feit dat 80% van het eten in de supermarkt niet gezond is, dat kan gewoon niet! Daar moet de overheid maatregelen tegen nemen. Leefstijl veroorzaakt zo veel ellende. We kunnen geen tijd verloren laten gaan. Zeker als je bedenkt dat de effecten van een leefstijlverandering op de gezondheid van mensen niet morgen al merkbaar zijn en de zorg nú al dreigt spaak te lopen.'
Microbioom
Smidt houdt zich ook bezig met darmkanker door onderzoek naar het microbioom. Het microbioom is de unieke set van (biljoenen) bacteriën die ieder mens in de darmen heeft. Deze wordt verder gevormd door de virussen, schimmels en gisten die in de darmen aanwezig zijn. Dit geheel kan wel 1,5 kilo wegen. Het microbioom is deels gevormd op basis van genen, omgeving, leeftijd en medicijngebruik, maar hoe iemand leeft (mate van bewegen, slapen, eten en ontspanning) heeft ook invloed op het microbioom. Voeding is daarin de meest bepalende factor. Er wordt steeds meer bekend over de rol die microbioom speelt in het ontwikkelen en voorkomen en over de effectiviteit van kankerbehandelingen.
Smidt onderzoekt bijvoorbeeld hoe het microbioom van invloed is op de klachten die patiënten krijgen van chemotherapie en hoe dat de effectiviteit van de behandeling beïnvloedt. 'Op het vlak van onderzoek naar microbioom gaat veel gebeuren. Daarbij gaat het onder meer over wat je eet en hoe dat je darmbacteriën beïnvloedt. Driekwart van het DNA dat je bij je draagt is niet van jou, maar het speelt wel een rol in alle werkprocessen in je lichaam. Er is al een mooie studie bij melanomen, waarbij mensen met een verstoord microbioom die niet op een bepaalde behandeling reageren een poeptransplantatie krijgen. Daarbij worden bacteriën uit de poep van een donor die wel op de behandeling reageerde toegediend om het microbioom te helpen bij herstellen. Dan zie je dat een deel van de groep alsnog gaat reageren. Dat zijn echt heel goede en veelbelovende uitslagen. Hoe je microbioom in elkaar zit, is echt bepalend.'
Ik wist niet dat overgewicht ook tot borstkanker kan leiden
'Ik heb in mijn leven al veel diëten gevolgd, maar slanker ben ik er uiteindelijk niet op geworden. Integendeel. Nadat ik flink ziek was en door de astmamedicijnen nog eens extra bijkwam, besloot ik het traject in te gaan voor een gastric bypass: een maagverkleining. Mede door mijn BMI van 40 had ik niet alleen last van mijn luchtwegen en knieën, maar slikte ik ook al jaren bloeddrukverlagers en ik had nog maar weinig energie. Ik moest en wilde nu echt afvallen. Ik startte met de uitgebreide screening en al snel bleek dat ik inderdaad voor een maagverkleining in aanmerking kwam.
In diezelfde periode werd bij mijn moeder borstkanker ontdekt en nadat ze hiervoor succesvol geopereerd was, besloten mijn zus en ik voor de zekerheid ook maar een mammografie te laten maken. Hoewel je pas vanaf je 50e wordt opgeroepen voor het bevolkingsonderzoek. Tot mijn verbazing bleek ik inderdaad een verdacht plekje in een borst te hebben. En zo zat ik al snel in de molen van onderzoeken, scans, echo’s en biopten. Het waren weken met steeds tegenvallende uitslagen. In juni en juli onderging ik al twee borstoperaties met bestralingen, maar uiteindelijk kwam het weer goed. Omdat ook mijn moeder met succes behandeld was, had ik zelf vanaf het begin vertrouwen in mijn behandelingen. Eigenlijk heb ik me ook al die tijd redelijk goed gevoeld.
Voordat ik geopereerd zou worden vertelde ik aan mijn chirurg dr. Marjolein Smidt ik dat ik op aanraden van mijn omgeving mijn maagverkleining voorlopig maar ging uitstellen, vanwege die borstkanker. Maar daar was de dokter het niet mee eens. Ze vertelde me dat overgewicht ook een negatieve factor is voor het ontstaan van borstkanker. Van dat verband had ik nog nooit gehoord, maar het kwam wel binnen. Ik dacht: als ik nu niet naar een gezonder gewicht ga, loop ik zelfs grote kans dat ik binnen 10 jaar opnieuw bij dr. Smidt op de operatietafel lig! Dat was het laatste zetje dat ik nodig had. Via de huisarts ben ik gelijk gestart met een lifestyle programma met gezonde voeding, veel beweging en langdurige ondersteuning. Ik neem nu bijvoorbeeld meer rust met eten, besteed meer zorg aan wat ik eet en hoe ik dat doe. Mijn nieuwe eetpatroon heeft me nu al goed geholpen in de voorbereiding op mijn maagverkleining. Ik zal mijn nieuwe levensstijl ook de rest van mijn leven moeten volhouden, maar dat heb ik er graag voor over om gezond te kunnen blijven.'
Chantal deelde haar ervaringen eerder met het MUMC+ voor een verhaal over de gecombineerde leefstijlinterventie voor borstkankerpatiënten met overgewicht. Ze is inmiddels 43 kilo afgevallen en de uitslagen van de controles van haar borstkanker zijn elke keer goed.
Dit is een bewerkte versie van een artikel dat eerder is gepubliceerd door de Universiteit Maastricht.